ژن، آلل Allele و عامل وراثت

اسید,نوکلئیک,ژن,آلل,عامل,وراثت

ژن واحد بنیادی فیزیکی و عملکردی وراثت است. ژن ها از Deoxyribonucleic acid) DNA) ساخته شده اند. DNA نوعی اسید نوکلئیک می باشد که داراری دستورالعمل های ژنتیکی بوده و برای کارکرد و توسعه بیولوژیکی موجودات زنده و همچنین ویروس ها مورد استفاده قرار می گیرد. نقش اصلی DNA ذخیره سازی طولانی مدت اطلاعات ژنتیکی می باشد.

الل (به انگلیسی: Allele) به معنای متقابل یا دوجانبه است. هر ژن بر روی کروموزوم (فام‌تن) جایگاه ویژه‌ای دارد در این جایگاه ویژه نوکلئوتیدها چیده شده‌اند که به آنتوالی اسید نوکلئیک می‌گویند. الل در حقیقت ژن کنترل‌کننده ی یک صفت است که در یک جایگاه مشخص روی کروموزوم قرار گرفته. الل‌هایی که در جایگاه مشابه هم روی کروموزوم‌های همتا قرار گرفته‌اند یک صفت را کنترل می‌کنند. مثلاً چروکیدگی یا صاف بودن دانه‌های یک گیاه، توسط دو اللی که در جایگاه مشابه هم روی دو کروموزوم همتا قرار گرفته‌اند کنترل می‌شود. بین الل‌ها سه رابطۀ «غالب و مغلوب»، «غالب ناقص» و «هم‌توان» برقرار است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی معادل دگره را برای الل پیشنهاد نموده است.

برای نخستین بار یک کشیش اتریشی-آلمانی به نام Johann Gregor Mendel توانست قوانین حاکم بر انتقال صفات وراثتی را کشف و شناسایی کند؛ این موفقیت ماحصل آزمایش‌ های او بر روی گیاه نخود فرنگی بود. او همچنین با پایه‌گذاری قوانین وراثت مدلی برای نشان دادن نحوه انتقال صفات از والدین به فرزندان ارائه داد.

برخی از ژن ها به عنوان دستورالعملی برای ساخت مولکول هایی به نام پروتئین عمل می کنند ولی بسیاری دیگر از آنها اینگونه نبوده و نقشی در این باره ندارند. در انسان مقدار ژن ها از چندصد پایگاه DNA تا بیش از دو میلیون پایگاه متغیر است. پروژه ژنوم انسان تخمین زده که انسان بین ۲۰۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰ ژن دارد.

طبق قوانین وراثت هر فرد برای هر ویژگی خود دارای دو کپی از هر ژن می باشد که یکی را از پدر و دیگری را از مادر به ارث می برد. اکثر ژن ها در همه افراد یکسان هستند اما تعداد کمی از ژن ها (کمتر از یک درصد از کل آنها) بین افراد محدودی متفاوت می باشند. آلل، دو یا چند فرم متناوب ژن است که به واسطه جهش ایجاد شده و در یک مکان بر روی یک کروموزوم یافت می شود. آلل ها شکل های ژن با تفاوت های کوچک در دنباله پایگاه DNA  می باشند و همین تفاوت های کوچک در خصیصه های فیزیکی منحصر به فرد شخص نقش دارند.

دانشمندان با نام گذاری انحصاری ژن ها آنها را دنبال می کنند. از آنجایی که نام ژن ها ممکن است طولانی باشد برای شناسایی آنها نماد هایی نیز مشخص شده است. این نمادهای اختصاری ترکیبی کوتاه از حروف (و گاهی ترکیبی از اعداد) می باشند و مشخص کننده همان نام ژن است. برای مثال یک ژن در کروموزوم ۷ که با فیبروز کیستیک همراه است به نام “cystic fibrosis transmembrane conductance regulator” معرفی می شود و سمبل آن “CFTR” می باشد.

ترجمه/تالیف: محمدرضا پورهاشمی
منابع: ghr.nlm.nih.gov و wikipedia.org
تاریخ: ۹۷/۶/۲۰